اسلام ناب

اصل نخست

اسلام براى شناخت جهان و حقایق دینى از سه نوع ابزار بهره مى گیرد و هر یك در قلمرو خاص خود معتبر مى داند . این ابزار سه گانه عبارتند از :

1 . حس كه مهمترین آن ، حس شنوایى و بینایى است ;

2 . عقل و خرد كه در قلمرو محدودى بر اساس اصول و مبادى ویژه اى به طور قطع و یقین حقیقت را كشف مى كند ;

3 . وحى كه وسیله ارتباط انسانهاى والا و برگزیده با جهان غیب است .

دو راه نخست جنبه عمومى دارد و تمام افراد بشر مى توانند در شناخت جهان از آن دو ، بهره بگیرند ، همچنانكه در فهم شریعت نیز مؤثر و كارساز مى باشند ، در حالیكه راه سوم از آن افرادى است كه مورد عنایت خاص خداوند قرار گرفته اند و بارزترین نمونه آن پیامبران الهى مى باشند(1) .

از ابزار حس فقط مى توان در محسوسات استفاده نمود ، همچنانكه از خرد در موارد محدودى بهره مى گیریم كه مبادى آن را دارا باشد ، در حالیكه قلمرو وحى وسیعتر و گسترده تر است و در زمینه هاى مختلف اعم از عقاید و تكالیف نافذ و رهگشاست .

قرآن كریم در باره این ابزار در آیات متعدد سخن گفته است كه دو نمونه را یادآور مى شویم :

در مورد حس و عقل مى فرماید :

 وَاللهُ أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالاَبْصَارَ وَالاَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (2) .

خدا شما را از شكمهاى مادرانتان بیرون آورد در حالیكه چیزى نمى دانستید ، و براى شما گوش و چشم و دل قرار داد تا شكرگذار باشید .

« افئده » در لغت عرب جمع فؤاد است و مقصود از آن ، به قرینه سمع و ابصار ، عقل و خرد آدمى است . پایان آیه نیز كه فرمان به شكرگزارى مى دهد و مى رساند ك انسان باید از هر سه قوه بهره بگیرد ، زیرا معناى شكر به كار بردن هر نعمتى در جاى مناسب آن است .

در مورد وحى مى فرماید :

 وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُم لاَ تَعْلَمُونَ (3) .

پیش از تو نفرستادیم مگر رجالى را كه به آنان وحى مى نمودیم ، پس اگر نمى دانید از اهل ذكر بپرسید .

انسان مذهبى در شناخت جهان ومذهب از حس بهره مى گیرد ، ولى غالباً ادراكات حسى پایه و زمینه داوریهاى عقل و خرد را مى سازد ، همچنانكه از خرد در شناخت خدا و صفات و افعال او بهره گرفته مى شود ، و دستاوردهاى هریك از این سه راه در جاى خود نافذ بوده و در كشف حقیقت معتبر مى باشد(4) .

ــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ در روایات اسلامى از افرادى به عنوان « محدَّث » یاد شده است كه در جاى خود توضیح داده خواهد شد .
2 ـ نحل/78 .
3 ـ نحل/43 .
4 ـ تزكیه و تصفیه نفس انسان از گناه و آلودگى مایه یك رشته الهامات مى گردد كه برخى نیز آن را نیز ابزار شناخت مى دانند .